a/ bilansowe, czyli bezwynikowe,

b/ niebilansowe, czyli wynikowe.

Konta bilansowe służą do ewidencji zmian zachodzących w składnikach majątku przedsiębiorstwa i źródłach ich finansowania. Zmiany te nie wpływają bezpośrednio na wynik finansowy przedsiębiorstwa, ponieważ nie obrazują zachodzących w przedsiębiorstwie procesów zużywania się środków i wytwarzania się nowych wartości. Powodują one jedynie przesunięcia w środkach gospodarczych i w źródłach ich pochodzenia. Konta bilansowe dzielą się na konta aktywne i pasywne. Konta aktywne mają takie same nazwy jak składniki aktywów w bilansie, tj. „Środki trwałe”, „Kasa”, „Należności” itp. Konta pasywne mają takie same nazwy jak składniki pasywów w bilansie, tj. „Kapitały”, „Kredyty”, „Zobowiązania”.

Konta niebilansowe, czyli wynikowe, służą do ewidencji operacji gospodarczych związanych z procesem produkcji oraz sprzedaży produktów. Operacje na tych kontach wpływają na zwiększenie zysków lub strat. Konta te otwiera się w chwili rozpoczęcia okresu sprawozdawczego, a zamyka w momencie jego zamknięcia. Należą do nich konta kosztów i strat nadzwyczajnych, konta przychodów i zysków nadzwyczajnych.

Konta aktywne funkcjonują według następującego schematu:

Wn Konto aktywne – „Kasa” Ma

Stan początkowy – 15000 10000 Zmniejszenie saldo początkowe stanu

z bilansu otwarcia początkowego

(Sp)

Zwiększenie stanu 7000

początkowego Obrót Wn 22000 10000 Obrót Ma

(debetowy) (kredytowy)

12000 saldo końcowe Wn do bilansu zamknięcia (Sk) debetowe 22000 22000

Z powyższego schematu wynika, że:

· pierwszy zapis na koncie aktywnym, pochodzący z bilansu otwarcia, zapisywany jest zawsze po stronie Wn,

· zwiększenie stanu konta aktywnego zapisujemy zawsze po stronie Wn, a zmniejszenie po stronie Ma,

· obrót debetowy jest zawsze większy lub co najmniej równy obrotowi kredytowemu,

· saldo końcowe na koncie aktywnym musi być zawsze debetowe lub równe zeru.

Konta pasywne, na których księgowane są źródła pochodzenia majątku jednostki gospodarczej, funkcjonują według poniższego schematu:

Wn Konto pasywne – „Zobowiązania” Ma

Zmniejszenia 4000 25000 stan początkowy -

stanu początkowego saldo początkowe

z bilansu otwarcia (Sp)

7000 zwiększenie stanu

początkowego

Obrót Wn 4000 32000 obrót Ma

(debetowy) (kredytowy)

Saldo końcowe Ma 28000

do bilansu zam-

knięcia (Sk)

kredytowe

32000 32000

Konto pasywne w porównaniu z kontem aktywnym funkcjonuje w pewnym sensie odwrotnie, tzn.:

· pierwszy zapis pochodzący z bilansu otwarcia zapisywany jest zawsze po stronie Ma,

· zwiększenia stanu konta zapisujemy zawsze po stronie Ma, a zmniejszenie po stronie Wn,

· obrót kredytowy jest zawsze większy lub co najmniej równy obrotowi debetowemu,

· saldo końcowe na koncie pasywnym musi być zawsze kredytowe lub równe zeru.

Funkcjonowanie kont kosztów, przychodów i wyniku finansowego przedstawione jest na następujących schematach:

Wn Konto kosztów: „Amortyzacja” Ma

Zwiększenie kosztów 1200 300 zmniejszenie kosztów

900 przeniesienie kosztu

na konto „Wynik finansowy” 1200 1200

Wn Konto przychodów „Przychody ze sprzedaży produktów” Ma

Zmniejszenie 300 2300 zwiększenie

przychodów przychodów

Przeniesienie 2000

przychodu na

konto „Wynik

finansowy” 2300 2300

Wn Konto”Wynik finansowy” Ma

Suma poniesionych 800 1300 suma uzyskanych

kosztów i strat przychodów i

nadzwyczajnych zysków nadzwy-

czajnych

Saldo=zysk 500

1300 1300

Konta kosztów i przychodów nie mają sald początkowych ani końcowych. Spełniają one zatem rolę „liczników”. Na koncie roku obrotowego koszty i przychody są przeksięgowywane na konto „Wynik finansowy”. Saldo końcowe na koncie „Wynik finansowy” może być debetowe (co oznacza stratę) lub kredytowe (co oznacza zysk). Wykazywane jest w bilansie i rachunku wyników.

W zależności od treści kont księgowych dzielimy je na syntetyczne i analityczne.

Konta syntetyczne, nazywane zbiorowymi lub zbiorczymi, obejmują zdarzenia gospodarcze o jednolitej treści ekonomicznej, np. „Należności”, „Zobowiązania”, „Środki trwałe” itp. Konta te wchodzą do zbioru kont zwanych syntetyką.

Konta analityczne, zwane też szczegółowymi, obejmują poszczególne elementy kont syntetycznych i wchodzą do zbioru kont zwanych analityką. Zapisy na kontach analitycznych są powtórzeniem w bardziej szczegółowym rozbiciu zapisów na kontach syntetycznych. Na przykład syntetyczne konto „Zobowiązania” informuje nas jedynie, jaka jest ogólna suma zobowiązań przedsiębiorstwa, natomiast analityczne konta wskazują jacy to są dostawcy i ile wynoszą nasze zobowiązania.

Przykład:

Wn Zobowiązania Ma – konto syntetyczne 60000 (1

Konta analityczne

Zobowiązania wobec Zobowiązania wobec

Wn kopalni Ma Wn ZUS Ma

15000/1a 4000/1b

Zobowiązania wobec Zobowiązania wobec

Wn pracowników Ma Wn Zakładu Energetycz Ma

6000/1c 35000/1d

Konta analityczne zawsze są powiązane z określonym kontem syntetycznym, co wyrażają następujące równości:

· obroty Wn konta syntetycznego = sumie obrotów Wn kont analitycznych,

· obroty Ma konta syntetycznego = sumie obrotów Ma kont analitycznych,

· saldo początkowe lub końcowe konta syntetycznego (Dt lub Ct) = sumie sald (początkowych lub końcowych) jego kont analitycznych (Dt lub Ct).

Każde konto księgowe posiada następujące elementy:

· nazwa określająca treść ekonomiczną księgowanych na nim operacji gospodarczych (zwykle jest również symbol cyfrowy pochodzący z zakładowego planu kont),

· dwie przeciwstawne strony konta („Winien”, „Ma”),

· data zapisu księgowego,

· numer oraz symbol dokumentu, na podstawie którego dokonano zapisu na koncie,

· krótka treść zapisu operacji w formie ogólnie przyjętych skrótów,

· suma zapisu czyli kwota operacji gospodarczej.

Schemat konta

Nazwa konta – K A S A – symbol – 100

Data

Rodzaj i numer dokumentu

Treść

Strona

Wn

Dt

Strona

Ma

Ct

20.II.1996

KW-86

M. Czesak – wypłata

300

W dydaktyce posługiwać się będziemy tzw. kontem teowym. Jego nazwa pochodzi od podobieństwa kształtu do dużej litery „T”. Zapis na koncie będzie się ograniczał do podania numeru operacji i jej sumy:

Wn Kasa Ma

300 (1

Księgowanie po stronie lewej konta nazywane jest w praktyce:

a/ obciążeniem konta

b/ debetowaniem konta

c/ zapisaniem na stronie „Winien” lub „Debet” lub

d/ zapisaniem w ciężar konta,

natomiast księgowanie po stronie prawej nazywane jest:

a/ uznaniem konta

b/ kredytowaniem konta

c/ zapisywaniem na stronie „Ma” lub „Credit” lub

d/ zapisaniem na dobro konta.

Otwarcie konta może nastąpić przez:

· wpisanie stanu początkowego z bilansu otwarcia lub

· zaksięgowanie pierwszej operacji dotyczącej danego konta, jeśli nie występowało ono w bilansie otwarcia.

Księgowanie operacji gospodarczych nie może powodować naruszenia równowagi bilansowej. W związku z tym stosuje się zasadę podwójnego zapisu, zgodnie z którą każda operacja musi być ujęta na co najmniej dwóch kontach (podwójny zapis), po przeciwstawnych ich stronach.

Po zaksięgowaniu wszystkich operacji gospodarczych za dany okres (miesiąc lub kwartał), kwoty zaksięgowane na wszystkich kontach zostają podsumowane, tzn. zostają ustalone obroty kont (debetowe lub kredytowe). Z reguły obroty jednej ze stron konta są większe od obrotów strony drugiej, wówczas konto ma saldo, którego wysokość równa się różnicy obrotów obu stron konta. Saldo przyjmuje nazwę tej strony konta, której obroty są wyższe i wpisywane jest po stronie mniejszej. Konto ma zatem albo saldo debetowe(Wn) albo saldo kredytowe (Ma). Jeżeli obroty debetowe i kredytowe są sobie równe, wówczas konto salda nie wykazuje (saldo jest równe zeru).

Obliczanie sald debetowych i kredytowych przedstawiają poniższe schematy:

Dt 101 Kasa Ct

Sp) 300 120 (1

4) 800 200 (2

600 (3

Obrót Dt 1100 920 Obrót Ct

- 180 Sk Dt (saldo końcowe debetowe)

S Dt = 1100 1100 = S Ct

Dt 800 Kapitały Ct

1) 500 1200 (Sp

2) 300 300 (3

4) 100 100 (5 Obrót Dt 900 1600 Obrót Ct

(Saldo końcowe kredytowe) Sk Ct 700 -

S Dt = 1600 1600 = S Ct

Ze względu na charakter i zakres operacje gospodarcze dzielimy na:

· bilansowe – powodujące zmiany wyłącznie w składnikach aktywów i pasywów i nie wpływające bezpośrednio na wynik finansowy,

· wynikowe – obejmujące procesy gospodarcze, których efektem jest osiąganie przychodu lub ponoszenie kosztu lub straty.

Każda operacja finansowa wpływa zawsze na zmianę dwóch składników bilansu o tą samą wartość.

W celu zachowania równowagi bilansowej, przy wzroście jednego składnika aktywów musi ulec zmniejszeniu w tej samej wysokości inny składnik aktywów, albo musi ulec zwiększeniu ( w tej samej wysokości) jeden ze składników pasywów.

Podobna sytuacja występuje przy pasywach: przy wzroście jednego składnika albo ulega zmniejszeniu inny składnik pasywów, albo musi ulec zwiększeniu (w tej samej wysokości) jeden ze składników aktywów.

Zgodnie z powyższymi stwierdzeniami wyróżnia się 4 typy bilansowych operacji gospodarczych, które za pomocą symboli można przedstawić następująco:

I operacja: A + Z – Z = P

II operacja A = P + Z – Z

III operacja A + Z = P + Z

IV operacja A – Z = P – Z

gdzie:

A – aktywa

P – pasywa

Z – zmiana, czyli wartość operacji gospodarczej.

Na przykładzie bilansu początkowego sporządzonego przez firmę X prześledzimy zmiany w składnikach aktywów i pasywów, jakie powodują omówione wyżej typy operacji gospodarczych.

· kapitały (fundusze) własne

· kapitały (fundusze) obce

Właścicielami jednostek gospodarczych mogą być różne podmioty np. Skarb Państwa, członkowie spółdzielni, akcjonariusze, udziałowcy itp.

Kapitały własne stanowią równowartość majątku wniesionego do firmy przez jej właścicieli (kapitał założycielski) oraz wygospodarowaną w trakcie działalności gospodarczej część zysku. Ta wygospodarowana część zysku może nosić nazwę kapitału zatrzymanego, kapitału wypracowanego bądź kapitału samofinansowania.

W zależności od właściciela kapitały własne mogą mieć różne nazwy (schemat

Schemat 8

Klasyfikacja funduszy (kapitałów) własnych

Forma własności

Przedsiębiorstwo

państwowe

Spółdzielnie

Spółka akcyjna

Spółka z o.o.

Fundusze

założycielskie

Fundusz

założycielski

Fundusz

udziałowy

Kapitał akcyjny

Kapitał udziałowy

Fundusze

wypracowane

Fundusz

przedsiębiorstwa

Fundusz

zasobowy

Kapitał zapasowy

Kapitał rezerwowy

Kapitał zapasowy

Kapitał rezerwowy

Fundusze

specjalne

ZFŚS

ZFŚS

ZFŚS

ZFŚS

Kapitały obce to aktualne zobowiązania jednostki gospodarczej. Stanowią one obce źródła pochodzenia składników majątkowych, które zostały postawione do dyspozycji jednostki na ograniczony czas. Ich zwrot spowoduje w przyszłości zmniejszenie aktywów.

Kapitały obce w zależności od terminu ich zwrotu mają charakter długoterminowy (powyżej 1 roku) lub krótkoterminowy (poniżej 1 roku).

Kredyty bankowe są to zobowiązania wobec banków z tytułu pożyczonych środków pieniężnych, które podlegają kontroli pod względem sposobów ich wykorzystania.

Pożyczki są to zobowiązania wobec innych niż bank pożyczkodawców z tytułu otrzymanych środków pieniężnych. Pożyczkodawca nie kontroluje sposobu wydatkowania pożyczonych pieniędzy.

Zobowiązania są to długi jednostki gospodarczej wobec dostawców materiałów i usług, wobec pracowników z tytułu należnych wynagrodzeń, wobec budżetów z tytułu podatków, wobec ZUS z tytułu składek ubezpieczeń społecznych.

Do „pozostałych zobowiązań” zalicza się np. kwoty potrącane pracownikom na rzecz innych osób fizycznych lub prawnych, otrzymanych wadiów przetargowych, błędów w wyciągach bankowych.

· majątek trwały,

· majątek obrotowy.

Majątek trwały obejmuje składniki o długotrwałym okresie użytkowania oraz o znacznej wartości jednostkowej (schemat 6).

Do majątku trwałego zalicza się:

a/ wartości niematerialne i prawne,

b/ rzeczowy majątek trwały,

c/ finansowy majątek trwały.

Wartości niematerialne i prawne obejmują:

· nabyte przez jednostkę prawa majątkowe (np. prawo wieczystego użytkowania gruntu, spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu, prawa autorskie, prawa do projektów, wynalazków, patentów, licencji, koncesji, znaków towarowych, wzorów zdobniczych, programów komputerowych),

· koszty zakończonych prac rozwojowych o charakterze badań lub wiedzy zdobywanej w inny sposób w celu wytworzenia nowych lub ulepszonych produktów bądź technologii,

· koszty organizacji spółki akcyjnej,

· wartość firmy, którą wyraża dodatnia różnica między zapłaconą sprzedawcy ceną za firmę a wartością rynkową jej składników majątkowych.

Rzeczowy majątek trwały obejmuje:

· środki trwałe, do których należą składniki majątku o przewidywanym okresie użytkowania dłuższym od 1 roku. Ze względu na właściciela rozróżnia się środki trwałe własne, współwłasne i obce,

· inwestycje rozpoczęte, na które składają się koszty ulepszenia istniejącego środka trwałego lub koszty poniesione na budowę, montaż czy koszt zakupu i przekazania do użytkowania nowego środka trwałego.

Finansowy majątek trwały tworzą takie składniki jak: udziały, akcje, długoterminowe papiery wartościowe (lokaty), długoterminowe pożyczki, długoterminowe należności. Za długoterminowe lokaty uznaje się te, których termin zapłaty przypada co najmniej po upływie roku od daty, na którą jest sporządzone sprawozdanie finansowe.

Majątek obrotowy zmienia swoją postać naturalną w stosunkowo krótkim czasie. Składniki majątku obrotowego uczestniczące w procesie wytwórczym przechodzą przez kolejne jego fazy (zaopatrzenie, produkcja, zbyt) przyjmując coraz to inną postać

Ponieważ każdy składnik aktywów musi mieć swoje źródło finansowania (pochodzenia), to suma aktywów musi być równa sumie pasywów. Jest to podstawowa zasada równowagi bilansowej.

A = P

lub

a₁ + a₂ + … + a_n = p₁ + p₂ + … + p_n

gdzie:

A – Aktywa (majątek firmy)

a₁ + a₂ + … + a_n – poszczególne składniki majątku

P – Pasywa (źródła pochodzenia majątku)

p₁ + p₂ + … + p_n – poszczególne składniki pasywów

5.1. Treść i układ bilansu

Bilans jako dokument księgowy i sprawozdawczy musi spełniać określone wymogi formalne narzucone przez ministra finansów. Prawidłowo sporządzony bilans każdej jednostki powinien zawierać następujące elementy:

· nazwę i adres jednostki sporządzającej bilans,

· określenie dnia, na który sporządzono bilans (tzw. dzień bilansowy),

· podział na aktywa i pasywa,

· wyszczególnienie nazw i określenie wartości grup rodzajowych aktywów i pasywów,

· sumy bilansowe,

· datę sporządzenia bilansu,

· podpisy osób odpowiedzialnych za gospodarkę finansową firmy.

· nabywaniu, wytwarzaniu i ulepszaniu środków trwałych oraz wartości niematerialnych i prawnych,

· dokonywaniu wkładów kapitałowych i lokat długoterminowych w innych jednostkach.

Z punktu widzenia zakresu rzeczowego inwestycje dzieli się na:

· przedsięwzięcia inwestycyjne,

· zadania inwestycyjne,

· obiekty inwestycyjne.

Przedsięwzięcia inwestycyjne obejmują swoim zakresem inwestycję podstawową oraz inwestycje towarzyszące (drogi dojazdowe, ogrodzenia terenu, obiekty energetyczne, itp.).

Zadanie inwestycyjne jest częścią przedsięwzięcia inwestycyjnego, którą można wydzielić i oddać do użytku przed zakończeniem całego przedsięwzięcia.

Obiekt inwestycyjny stanowi część zadania inwestycyjnego, który po oddaniu do użytkowania jest odrębnym środkiem trwałym.

Ze względu na żródło finansowania wyróżnia się inwestycje finansowane:

· ze środków własnych,

· z kredytów i pożyczek inwestycyjnych,

· z otrzymanych dotacji (dotyczy przedsiębiorstw i instytucji państwowych).

Z punktu widzenia sposobu realizacji wyróżnia się inwestycje:

· realizowane systemem zleconym,

· realizowane systemem gospodarczym.

Ze względu na różnorodny charakter oraz okres amortyzowania wartości niematerialne i prawne dzielone są na następujące grupy:

· nabyte prawa majątkowe,

· koszty organizacji lub rozszerzenia spółki (opracowanie statutu, opłaty notarialne, skarbowe itp.),

· wartość firmy,

· koszty zakończonych prac rozwojowych.

Do nabytych praw majątkowych zalicza się:

· prawo wieczystego użytkowania gruntu,

· prawo własnościowe do lokalu spółdzielczego,

· prawa autorskie do projektów, wynalazków, patentów, znaków towarowych, licencji, wzorów zdobniczych itp.

· prawo do używania programów komputerowych.

Wartość firmy (goodwill) stanowi różnicę między ceną nabycia określonej jednostki gospodarczej lub zorganizowanej jej części, a niższą od niej wartością rynkową składników majątkowych.

Wartość firmy wyraża jej dobrą opinię na rynku, dobrą lokalizację, sprawne zarządzanie, klientów oraz przyszły potencjał zarobkowy.

Do kosztów zakończonych prac rozwojowych zalicza się koszty prac badawczych, których wynik może być wykorzystany do produkcji nowych lub ulepszonych produktów lub technologii. Koszty prac rozwojowych powinny być pokryte spodziewanymi przychodami ze sprzedaży tych produktów lub zastosowania technologii.

Okres dokonywania odpisów amortyzacyjnych od poszczególnych składników wartości niematerialnych i prawnych jest obwarowany przepisami prawa bilansowego i prawa podatkowego i wynosi:

a) dla oprogramowania komputerów i praw autorskich 2-5 lat,

b) dla poniesionych kosztów prac rozwojowych 3 – 5 lat,

c) dla kosztów organizacji lub rozszerzenia spółki akcyjnej oraz wartości firmy 5 lat,

d) dla pozostałych składników 5 i więcej lat.

Amortyzacja wartości firmy obciąża pozostałe koszty operacyjne, natomiast amortyzacja pozostałych wartości niematerialnych i prawnych obciąża koszty działalności.